Kiedy koszty procesowe są odliczane?

Koszty procesowe mogą być odliczone od podatku jako obciążenia nadzwyczajne zgodnie z § 33 EStG tylko w wyjątkowych przypadkach. Urząd skarbowy akceptuje koszty procesowe zazwyczaj tylko wtedy, gdy spór prawny dotyczy egzystencjalnie ważnego obszaru lub rdzenia ludzkiego życia.

Orzecznictwo wcześniejsze

1. Orzeczenie BFH z 2011 r.: W maju 2011 r. Federalny Trybunał Finansowy (BFH) orzekł, że koszty procesów cywilnych są nieuniknione niezależnie od przedmiotu procesu, jeśli dochodzenie lub obrona prawna ma wystarczające szanse na sukces i nie wydaje się być działaniem arbitralnym. Wystarczyło, że sukces był co najmniej tak samo prawdopodobny jak niepowodzenie (orzeczenie BFH z 12.5.2011, BStBl. 2011 II s. 1015).
2. Zmiana od 2015 r.: W czerwcu 2015 r. BFH powrócił do bardziej restrykcyjnej interpretacji. Zgodnie z nią koszty procesowe są nieuniknione tylko wtedy, gdy również zdarzenie będące podstawą procesu jest nieuniknione. Koszty procesów cywilnych nie mogą być zatem z reguły odliczane jako obciążenia nadzwyczajne (orzeczenie BFH z 18.6.2015, VI R 17/14).

Regulacja prawna od 2013 r.

Od 2013 r. koszty procesów cywilnych można odliczyć tylko wtedy, gdy podatnik jest zagrożony utratą środków egzystencji i nie może zaspokoić swoich niezbędnych potrzeb życiowych (§ 33 ust. 2 zdanie 4 EStG). Są to bardzo surowe warunki. Nie wystarczy, że spór prawny dotyczy ważnego obszaru życia; musi istnieć konkretne zagrożenie utraty materialnych środków egzystencji.

Rozróżnienie: materialne vs. niematerialne środki egzystencji

Federalny Trybunał Finansowy orzekł, że pod pojęciem środków egzystencji należy rozumieć jedynie materialne środki do życia. Niematerialne wartości, takie jak potrzeby emocjonalne lub społeczne, nie są uwzględniane (orzeczenie BFH z 18.5.2017, VI R 9/16). Dlatego koszty procesowe dotyczące rdzenia ludzkiego życia, takie jak spory o prawo do kontaktu z dzieckiem, nie mogą być już odliczane (orzeczenia BFH z 13.8.2020, VI R 15/18 i VI R 27/18).

Przykłady kosztów procesowych, które nie podlegają odliczeniu:

• Prawo do kontaktu ojca: Koszty procesowe związane z uregulowaniem prawa do kontaktu z dzieckiem mieszkającym za granicą nie podlegają odliczeniu, ponieważ nie stanowią zagrożenia materialnej egzystencji (orzeczenie BFH z 13.8.2020, VI R 15/18).
• Spory alimentacyjne: Koszty procesowe związane z uzyskaniem wyższych alimentów na dziecko nie podlegają odliczeniu, jeśli nie istnieje zagrożenie egzystencjalne (orzeczenie BFH z 13.8.2020, VI R 27/18).
• Procesy o odpowiedzialność lekarza: Również wydatki na procesy o odszkodowanie z powodu błędów w leczeniu nie mogą być odliczane jako obciążenia nadzwyczajne, jeśli nie mają na celu zabezpieczenia materialnej egzystencji (orzeczenie BFH z 13.8.2020, VI R 27/18).
• Obrona karna dziecka: Koszty procesowe związane z obroną karną dorastającego dziecka również nie podlegają odliczeniu (postanowienie BFH z 11.8.2022, VI R 29/20).

Przypadki wyjątkowe

Niemniej jednak niektóre sądy uznały koszty procesowe za obciążenia nadzwyczajne w wyjątkowych przypadkach:

• Cofnięcie transakcji leśnej: Sąd Finansowy w Dolnej Saksonii orzekł, że koszty procesowe w wysokości 17.740 Euro mogą być odliczone jako obciążenia nadzwyczajne, jeśli grozi cofnięcie nieodpłatnego przekazania gospodarstwa leśnego, co mogłoby prowadzić do zagrożenia egzystencji (FG Niedersachsen z 15.5.2024, 9 K 28/23; rewizja VI R 22/24).

Wskazówka praktyczna

• Zagrożenie materialnej egzystencji: Koszty procesowe można odliczyć tylko wtedy, gdy podatnik może udowodnić, że jego materialna egzystencja jest zagrożona. Niematerialne wartości, takie jak dobro dziecka czy obciążenia emocjonalne, nie są uwzględniane podatkowo.
• Wstępna weryfikacja: W przypadku sporów osoby zainteresowane powinny zawsze sprawdzić, czy spór prawny ma materialne skutki egzystencjalne, zanim zgłoszą koszty procesowe jako obciążenia nadzwyczajne.